نهيليسم ، دو طغيان افراطى عليه حكومت استبدادى مفرط و نظام مدنى كهنهء فاسد بودند . هردو حاكميت مطلق آدمى و مساوات حقوق خود را مىخواستند و مرام هردو ويرانگرى همهء بنياد - هاى اجتماعى چون دولت و قانون و اخلاقيات و اعتبارات و ارزشهاى زادهء آن نظام موجود بود . نظريات انقلابى آنان مبناى علمى نداشت و صورت عمل نگرفت ؛ خاصه اين‌كه تصور انقلاب سوسياليستى در جامعهء غيرصنعتى بدون وجود طبقهء پرولتاريا ، از متفكران فلسفهء آنارشيسم است ( مشاجرهء قلمى « پرودن » با « ماركس » بر سر همين قضيه بود . ) ميرزا آقا خان پس از تفسير و تبيين نظريات نامبرده ، مىنويسد : « مختصر اين‌كه همهء آنان براى « مسألهء مقدسهء مساوات و مواسات كار مىكنند و اول وظيفهء انسانيت را همين مىدانند » [ تاريخ شانژمان ايران ] . تعبير ديگر ميرزا آقا خان گفتهء پرودن ، متفكر آنارشيست را به ياد مىآورد كه مىگفت : « ثروت چيست ؟ دزدى محض . » ميرزا آقا خان مىنويسد : « بزرگان و توانگران ايران غالبا از راه دزدى و تقلب صاحب دولت و ثروت شده‌اند . چنان كه بعضى از قدرتمندان از خدا بىخبر در اين ايام راضى ميگردند كه هزار تن از همشهريانشان براى لقمه‌نانى جان دهند و او هزار خروار گندم در انبار احتكار داشته باشد . » سپس از نظريات اقتصادى جديد سخن مىگويد و مىنويسد : نتيجهء افكار و فداكاريهاى فرقه‌هاى مزبور اين بود كه در انگلستان ، هواخواهان ملت و طرفداران اصلاح به اين رأى نهادند كه زمين در خلقت مثل هواست ، تصاحب بردار نيست ، بايد بين مردم مشاع باشد و هركس حق دارد اجرت زحمتى را كه در آبادى آن برده ، بگيرد ؛ و ديگر آنكه عمله‌هاى كارخانه‌ها را محرك شدند و دولت ناگزير دو ساعت از مدت زحمت آنان كاست و دو برابر بر اجرت شبانه‌روزى آنها افزود و تا يك درجه مقصود را پيش بردند ؛ و حال آنكه ايران ما ترقى معكوس كرده است . در وصف اوضاع اجتماعى زمان ، سخنش پر از طنز است : زمامداران ايران مسائل مشكلى را كه فيلسوفان اروپا اكنون مىخواهند از ميان بردارند ، سالهاست كه بسادگى حل فرموده‌اند ؛ يعنى آنان كه مال دارند بايد مالشان را گرفت و آنان كه جان دارند بايد جانشان را گرفت تا « همه مساوى شوند و اختلاف نباشد . [ تاريخ شانژمان ايران ] . » بزرگان ما چون بيماران مستسقى . . . هرچه از حقوق ملت را صرف كامرانى خود مىكنند عطش شره و آزشان را كفايت نمىكند . « 1 » افكار جديد اقتصادى ميرزا ملكم خان يكى از كتابهايى كه نمودار رسوخ افكار جديد اقتصادى و اجتماعى در ايران است ، كتاب يا رسالهء اصول ترقى است كه ظاهرا فكر و انديشهء ملكم است ، و بوسيلهء ميرزا محمد على خان فريد الملك همدانى ( 1335 - 1267 قمرى ) به رشتهء تحرير درآمده است . فريد الملك از آزاديخواهان و همفكران ملكم بود ، و پس از عزل ملكم ، مدت 20 ماه در زندان قزوين در كند و زنجير ماند . در رسالهء اصول ترقى ، ملكم سعى كرده است كه مسائل اقتصادى را با زبانى ساده كه قابل فهم و درك همه‌كس باشد ، توصيف و بيان كند . « آثار ديگر ملكم ، در رشته اقتصاد و امور مالى ، عبارت است از : رسالهء تأسيس بانك ، كتابچهء مداخل و مخارج و قانون تأسيس كمپانى ( قواعد و شرايط و تكاليف آن ) . بعلاوه صورت مجلس مذاكرات كميسيون مطالعهء

--> ( 1 ) . ر ك : فريدون آدميت ، انديشه‌هاى ميرزا آقا خان كرمانى . ص 239 - 227 .